Rodzice i opiekunowie

Ekspert radzi


Prof. dr hab. n. med. Ewa Bernatowska - profesor pediatrii i immunologii klinicznej. Kierownik Oddziału i Poradni Immunologii w Klinice Immunologii, Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka". W Poradni Immunologii konsultowane są i szczepione dzieci z grup ryzyka z całej Polski. Prof. dr hab. n. med. Ewa Bernatowska pełni funkcję konsultanta wojewódzkiego z zakresu immunologii klinicznej dla województwa mazowieckiego. Jest vice przewodniczącą Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych przy Ministrze Zdrowia. W latach 1998-2006 była członkiem Światowego Komitetu Doradczego ds. Bezpieczeństwa Szczepień WHO, doradcą w rozwiązywaniu lokalnych problemów państw europejskich i pozaeuropejskich w zakresie bezpieczeństwa szczepień.

Szczepienie przeciwko zakażeniom pneumokokowym
Strategia kokonowa

Streptococcus pneumoniae należy do najgroźniejszych bakteryjnych patogenów człowieka odpowiedzialnych za szereg chorób inwazyjnych o wysokiej śmiertelności i wielu trwałych powikłaniach. Do zakażenia dwoinką zapalenia płuc Streptococcus pneumoniae, dochodzi drogą kropelkową przez kontakt z wydzieliną dróg oddechowych np. poprzez kichnięcie. Bakterie osiedlają się w błonie śluzowej nosa i gardła, skąd mogą przedostać się do ucha środkowego czy zatok, wywołując zakażenia nieinwazyjne (zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok). Mogą także przełamać bariery ochronne organizmu i przedostać się do krwi, a z krwią do płynu mózgowo-rdzeniowego czy płuc, powodując ciężkie choroby inwazyjne (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, sepsę, zapalenie płuc z bakteriemią). U części dzieci, które uda się wyleczyć, obserwuje się trwałe następstwa przebytego zakażenia, takie jak: uszkodzenia układu nerwowego, upośledzenia umysłowe, zaburzenia słuchu oraz napady padaczkowe. Ponieważ układ odpornościowy małego dziecka nie zdążył się jeszcze w pełni ukształtować, zatem nie jest gotowy stawić czoła niebezpiecznej bakterii. Troską rodziców/opiekunów i lekarzy powinno być, aby odbyło się to dla dziecka najbezpieczniej. W bezpieczny i kontrolowany sposób można to osiągnąć jedynie za pomocą szczepień ochronnych. Szczepionkę przeciwko pneumokokom należy podać jak najwcześniej – jest to możliwe już od 2. miesiąca życia. Odraczanie szczepień naraża dziecko na zachorowanie w najbardziej dla niego niebezpiecznym okresie. Zapadalność na ciężkie choroby pneumokokowe w Polsce jest około 4 razy wyższa u dzieci poniżej 2. r.ż. niż u dzieci starszych (2-5 lat). Dlatego eksperci profilaktyce pneumokokowej w grupie dzieci poniżej 2 lat nadali rangę priorytetu.

Izolacja dziecka w domu nie wyklucza możliwości zakażenia pneumokokiem.

Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO) szczepieniom obowiązkowym przeciwko pneumokokom podlegają dzieci od 2. miesiąca życia do ukończenia 5. r.ż. narażone w sposób szczególny na zakażenie.

Tabela nr 1. PSO część I B Szczepienia obowiązkowe przeciw pneumokokom.

Osoby podlegające szczepieniu
dzieci od 2. miesiąca życia do ukończenia 5. r.ż. po urazie lub z wadą ośrodkowego układu nerwowego, przebiegającymi z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego
zakażone HIV
po przeszczepieniu szpiku, przed przeszczepieniem lub po przeszczepieniu narządów wewnętrznych lub przed wszczepieniem lub po wszczepieniu implantu ślimakowego
dzieci od 2. miesiąca życia do ukończenia 5. r.ż. chorujące na: przewlekłe choroby serca
schorzenia immunologiczno-hematologiczne, w tym małopłytkowość idiopatyczną, ostrą białaczkę, chłoniaki, sferocytozę wrodzoną
asplenię wrodzoną, dysfunkcję śledziony, po splenektomii lub po leczeniu immunosupresyjnym
przewlekłą niewydolność nerek i nawracający zespół nerczycowy
pierwotne zaburzenia odporności
choroby metaboliczne, w tym cukrzycę
przewlekłe choroby płuc, w tym astmę
dzieci od 2. miesiąca życia do ukończenia 12. miesiąca życia urodzone przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży lub urodzone z masą urodzeniową poniżej 2500 g
Uwagi:
  1. Szczepienie należy realizować przy użyciu dopuszczonych do obrotu preparatów, dawkowanie według zaleceń producenta szczepionki.
  2. Szczepienie rozpoczęte jednym preparatem należy kontynuować do zakończenia cyklu szczepienia.
  3. Szczepienia przeciwko inwazyjnym zakażeniom STREPTOCOCCUS PNEUMONIAE stosuje się zgodnie z § 17 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych.
Źródło: Program Szczepień Ochronnych na 2014 r.

Strategia kokonowa

"Strategia kokonowa" szczepień polega na szczepieniu osób z najbliższego otoczenia pacjenta (dziecka lub dorosłego), który może zachorować, ale nie może być zaszczepiony np. z powodu zbyt młodego wieku, lub przeciwwskazań do szczepienia. Z tego powodu odpowiedzialni dorośli powinni zaszczepić siebie, by chronić pozostałych członków rodziny. Jak pokazują badania najbliższe otoczenie dziecka: rodzice, dziadkowie oraz rodzeństwo to źródło ponad 1/3 zakażeń występujących u niemowląt. Strategia kokonowa pozwala chronić osoby najbardziej podatne na zakażenie i może okazać się niezwykle pożyteczna w aspekcie chorób wywołanych przez pneumokoki, które szczególnie zagrażają niemowlętom i dzieciom poniżej 2. r.ż. oraz osobom dorosłym powyżej 65. r.ż.

Szczepienia osób starszych

Drugą grupą osób szczególnie podatnych na choroby zakaźne, w tym zakażenia pneumokokowe są osoby starsze, które stanowią znaczną i stale rosnącą część społeczeństwa. W tej grupie dodatkowym czynnikiem ryzyka jest współistnienie chorób przewlekłych oraz często zmniejszona sprawność fizyczna. Jednak to właśnie na tej grupie - współczesnych babć i dziadków spoczywa często trud wspierania najbliższej rodziny poprzez opiekę nad wnukami. To odpowiedzialne zadanie powinno zachęcić do podjęcia działań zmierzających do ochrony zdrowia nie tylko swojego ale także najbliższych.
Dlatego osoby te powinny rozważyć decyzję o przeprowadzeniu szczepień ochronnych, gdyż są one jak dotąd najlepszą metodą zapobiegania wielu poważnym chorobom zakaźnym.
Osoby w wieku 60 - 65 lat są szczególnie narażone na ciężki przebieg zakażeń pneumokokowych oraz poważne powikłania. Śmiertelność z powodu inwazyjnych chorób pneumokokowych (IChP) wynosi w tej grupie wiekowej ok. 30% w przypadku zapalenia płuc i nawet do 50% w przypadku zapalenia opon mózgowych oraz sepsy. Dlatego szczepienie wszystkich osób powyżej 65. r.ż., jest sprawdzonym standardem profilaktyki tych zakażeń na całym świecie. Szczepienia przeciwko pneumokokom polecane są osobom chorującym na przewlekłe schorzenia układu oddechowego, takie jak np. astma oskrzelowa, przewlekła obturacyjna choroba płuc, palaczom tytoniu, osobom po usunięciu śledziony. Na IChP zapadają przede wszystkim osoby starsze – dlatego to one powinny się szczepić priorytetowo, niezależnie od schorzeń towarzyszących. Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych szczepienia przeciwko pneumokokom są zalecana dla wszystkich osób powyżej 65. r.ż. oraz dla młodszych dorosłych. Pamiętajmy, że pomimo przewlekłych schorzeń związanych z wiekiem, osoby starsze mogą i powinny cieszyć się zdrowiem i aktywnością jeszcze przez wiele kolejnych lat.

Szczepienie przeciw pneumokokom u osób dorosłych wykonuje się jednorazowo (jedynie w pewnych szczególnych sytuacjach klinicznych zachodzi potrzeba ich powtarzania. Może być ono zrealizowane jednego dnia z innymi szczepieniami (np. szczepieniem przeciwko grypie).

Pacjent pyta – lekarz odpowiada

Jaka szczepionka jest odpowiednia dla dziecka?

  1. Szczepienia obowiązkowe dzieci zamieszczone w Tabeli 1 należy realizować wg rekomendacji Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych z 23.11.2013 r.
    • Obowiązkowy PSO, punkt c Szczepionki PCV10 oraz PCV13 zgodnie z aktualną rejestracją produktu leczniczego mogą być stosowane w zapobieganiu inwazyjnej chorobie pneumokokowej u wcześniaków. Przy wyborze szczepionki należy jednak uwzględnić fakt, że szczepionka PCV13 ma szerszy zakres ochrony i efektywniej zapobiega IChP niż szczepionka PCV10.
    • O wyborze szczepionki dla wcześniaków powinien decydować lekarz.
    • Obowiązkowy PSO, punkt a i b - w grupie dzieci od 2. miesiąca życia do 5. r.ż., z grup ryzyka szczepionka PCV13, jako jedyna szczepionka skoniugowana ma rejestracje oraz rekomendacje grup ekspertów do stosowania w grupach ryzyka dzieci w wybranych chorobach przewlekłych wymienionych w Programie Szczepień Ochronnych.
  2. Dzieci zdrowe od 2. miesiąca życia do 5 r.ż., szczególnie narażonych na zakażenia pneumokokowe, gdyż ich układ odporności jeszcze nie jest w pełni wykształcony. W ich uodpornieniu, można stosować tylko szczepionki skoniugowane: PCV13 i PCV10 , przy czym szczepionka PCV13 zapewnia szerszą ochronę. U dzieci powyżej 2. r.ż. zalecana jest 1 dawka tej szczepionki PCV13. W przypadku szczepionki PCV10, dopiero po 2 dawkach szczepionki uzyskuje się odporność.

Jaka szczepionka jest odpowiednia dla osoby dorosłej?

Osoby starsze, już od 50. r.ż. należy szczepić, szczepionką skoniugowana PCV13.
Szczepionką skoniugowana PCV13 dłużej chroni przed inwazyjnym zakażeniem, a także powszechnymi zapaleniami płuc, niż szczepionka polisacharydowa PPCV23.
Należy pamiętać, że u osób starszych, szczególnie powyżej 65. r.ż., z powodu m.in. współistniejących innych chorób w przebiegu zapalenia płuc występuje wysoka śmiertelność.

Dzieci zdrowe oraz osoby dorosłe rzadko chorują na zakażenia pneumokokowe, a ich przebieg rzadko jest poważny, więc nie jest nie wymagają szczepień. Gdy jednak cierpią na choroby przewlekłe należy je koniecznie zaszczepić.