Lekarze i pielęgniarki

Ekspert wyjaśnia

Prof. dr hab. n. med. Ewa Bernatowska - profesor pediatrii i immunologii klinicznej. Kierownik Oddziału i Poradni Immunologii w Klinice Immunologii, Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka". W Poradni Immunologii konsultowane są i szczepione dzieci z grup ryzyka z całej Polski. Prof. dr hab. n. med. Ewa Bernatowska pełni funkcję konsultanta wojewódzkiego z zakresu immunologii klinicznej dla województwa mazowieckiego. Jest vice przewodniczącą Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych przy Ministrze Zdrowia. W latach 1998-2006 była członkiem Światowego Komitetu Doradczego ds. Bezpieczeństwa Szczepień WHO, doradcą w rozwiązywaniu lokalnych problemów państw europejskich i pozaeuropejskich w zakresie bezpieczeństwa szczepień.

Szczepienia przeciwko zakażeniom pneumokokowym.
Szczepienia w wybranych grupach ryzyka dotyczące zakażeń bakteriami otoczkowymi. Rekomendacje ekspertów.

Pneumokoki mogą powodować zakażenie górnych i dolnych dróg oddechowych, przy czym szczególnie niebezpieczne są tzw. zakażenia inwazyjne, kiedy inwazyjna choroba pneumokokowa (IChP) obejmuje cały organizm. IChP może objawiać się zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, zapaleniem płuc lub sepsą często kończącą się zgonem. Najbardziej narażone na zachorowania są dzieci oraz osoby starsze. Wśród dzieci szczególnie narażone na IChP są te najmłodsze - do 2. r.ż., ponieważ ich układ odpornościowy nie jest do końca wykształcony. Natomiast wśród dorosłych, największą grupę ryzyka stanowią osoby powyżej 65. r.ż., które chorują na schorzenia układu krążenia i układu oddechowego. Istotnym problemem w leczeniu IChP jest biooporność pneumokoków, m.in. z powodu nadużywania antybiotyków.

Szczepienia ochronne są najlepszą formą walki z chorobami wywołanymi przez pneumokoki.

Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO) szczepieniom obowiązkowym przeciw pneumokokom podlegają dzieci narażone w sposób szczególny na zakażenie.

Tabela nr 1. PSO część I B Szczepienia obowiązkowe przeciw pneumokokom.

Osoby podlegające szczepieniu
dzieci od 2. miesiąca życia do ukończenia 5. r.ż. po urazie lub z wadą ośrodkowego układu nerwowego, przebiegającymi z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego
zakażone HIV
po przeszczepieniu szpiku, przed przeszczepieniem lub po przeszczepieniu narządów wewnętrznych lub przed wszczepieniem lub po wszczepieniu implantu ślimakowego
dzieci od 2. miesiąca życia do ukończenia 5. r.ż. chorujące na: przewlekłe choroby serca
schorzenia immunologiczno-hematologiczne, w tym małopłytkowość idiopatyczną, ostrą białaczkę, chłoniaki, sferocytozę wrodzoną
asplenię wrodzoną, dysfunkcję śledziony, po splenektomii lub po leczeniu immunosupresyjnym
przewlekłą niewydolność nerek i nawracający zespół nerczycowy
pierwotne zaburzenia odporności
choroby metaboliczne, w tym cukrzycę
przewlekłe choroby płuc, w tym astmę
dzieci od 2. miesiąca życia do ukończenia 12. miesiąca życia urodzone przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży lub urodzone z masą urodzeniową poniżej 2500 g
Uwagi:
  1. Szczepienie należy realizować przy użyciu dopuszczonych do obrotu preparatów, dawkowanie według zaleceń producenta szczepionki.
  2. Szczepienie rozpoczęte jednym preparatem należy kontynuować do zakończenia cyklu szczepienia.
  3. Szczepienia przeciwko inwazyjnym zakażeniom STREPTOCOCCUS PNEUMONIAE stosuje się zgodnie z § 17 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych.
Źródło: Program Szczepień Ochronnych na 2014 r.

Opinie gremiów eksperckich mają kluczowe znaczenie dla podejmowanych przez lekarza oraz inne osoby realizujące zalecenia kalendarza szczepień ochronnych decyzje, szczególnie jeśli wykraczają one poza ChPL. Powołany w 2006 r. Pediatryczny Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych przy Ministrze Zdrowia (PZE ds PSO) corocznie przedstawia priorytety zmian do PSO oraz ocenia i rekomenduje szczepionki. Zalecenia opracowane przez PZE ds PSO stanowią istotne źródło informacji dla lekarzy i osób zaangażowanych w realizację szczepień ochronnych, tym bardziej że PSO nie zamieszcza szczegółowych zasad ich realizacji.

Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. PSO przy Ministrze Zdrowia, z dnia 23.11.2013 określają zasady wykonawstwa szczepień przeciwko pneumokokom w grupach ryzyka, finansowanych w ramach obowiązkowego PSO.

Szczepionki PCV10 oraz PCV13 zgodnie z aktualną rejestracją produktu leczniczego mogą być stosowane w zapobieganiu inwazyjnej chorobie pneumokokowej u wcześniaków (szczepienia obowiązkowe, PSO, punkt c). Przy wyborze szczepionki należy jednak uwzględnić fakt, że szczepionka PCV13 ma szerszy zakres ochrony i efektywniej zapobiega inwazyjnej choroba pneumokokowej niż szczepionka PCV10.

Lekarz decyduje o wyborze szczepionki dla wcześniaków.

U dzieci z grup ryzyka od 2. miesiąca do 5. r.ż. (szczepienia obowiązkowe, PSO, punkt a i b) - PCV13 ma rejestracje oraz rekomendacje grup ekspertów do stosowania w grupach ryzyka dzieci w wybranych chorobach przewlekłych wymienionych w Programie Szczepień Ochronnych na rok 2014. Ponieważ w Programie Szczepień Ochronnych, części II Szczepienia zalecane przeciwko Inwazyjnym Zakażeniom STREPTOCOCCUS PNEUMONIAE , szczepienia nie finansowane ze środków znajdujących się w budżecie Ministra Zdrowia znajdują się informacje dotyczące zastosowania szczepionek przeciwko pneumokokom zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego, nie zawierające szczegółowych zapisów odnoszących się do sposobu wykonywania szczepień dlatego PZE ds PSO opracował szczegółowe rekomendacje, oparte na zaleceniach światowych grup ekspertów.

Szczepienia w wybranych grupach ryzyka dotyczące zakażeń bakteriami otoczkowymi

Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu ds. Programu Szczepień Ochronnych (propozycja zmian w PSO na rok 2014, z dnia 14 maja 2013 r.)

  1. Zaleca się szczepienia w grupach ryzyka, przeciwko bakteriom otoczkowym; Streptococcus pneumoniae, Neisseria meningitidis i Haemophilus influenzae typu b oraz przeciwko grypie zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego i zaleceniami Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych przy Ministrze Zdrowia, opracowanych na podstawie ACIP, MMWR/ February 1, 2013,vol.62.
  2. Zaleca się szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci powyżej 2 miesiąca życia w grupach ryzyka w zakresie chorób z części I - Szczepienia Obowiązkowe, część B. SZCZEPIENIA OBOWIĄZKOWE OSÓB NARAŻONYCH W SPOSÓB SZCZEGÓLNY NA ZAKAŻENIE, inwazyjną chorobę pneumokokową. Szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci powyżej 2. r.ż. oraz u  osób dorosłych należy realizować wg podanego schematu (Tabela 2 i 3)
  3. Zaleca się podanie jednej dawki szczepionki przeciwko Haemophilus influenzae typu b u dzieci i osób dorosłych z grup ryzyka, z  brakiem lub dysfunkcją śledziony oraz chorobami przebiegającymi z  niedoborem odporności powyżej 5. r.ż., nie szczepionych w z ramach szczepień podstawowych.
  4. Zaleca się szczepienie przeciwko meningokokom u dzieci z brakiem lub dysfunkcją śledziony oraz chorobami przebiegającymi z  niedoborami odporności od 2. miesiąca życia szczepionkę skoniugowaną, monowalentną przeciwko grupie C oraz przeciwko grupie B szczepionką (rDNA), złożoną, adsorbowaną) zgodnie z zaleceniami producenta. U nie szczepionych dzieci od 12. lub 24. miesiąca życia oraz u osób dorosłych z  brakiem lub dysfunkcją śledziony oraz chorobami przebiegającymi z  niedoborami zaleca się 1 lub więcej dawek szczepionki skoniugowanej, czterowalentnej przeciwko grupom A, C, W-135, Y w zależności od dotychczasowych szczepień.

Tabela nr 2. Szczepienia przeciwko zakażeniom pneumokokowym u dzieci od 2. do 18. r.ż. z medycznych grup ryzyka szczepionką PCV13 i PPSV23

Grupy chorych PCV13 PPSV23 Rewakcynacja PPSV23
Dzieci z chorobami przewlekłymi bez zaburzeń układu odporności* od 2. do 5. r.ż. 2 dawki jeżeli wcześniej podano mniej niż 3 dawki PCV13 i 1 dawka jeżeli podano wcześniej 3 dawki PCV13 1 dawka PPSV23 podana ≥ 2 r. ż. i ≥ 8 tygodni po ostatniej, PCV13 Nie zaleca się
Dzieci z brakiem lub dysfunkcją śledziony* od 2. do 5. r.ż. 2 dawki jeżeli wcześniej podano mniej niż 3 dawki PCV13 i 1 dawka jeżeli podano wcześniej 3 dawki PCV13 od 6 do 18 r.ż. 1 dawka PCV13 jeżeli wcześniej nie było szczepienia PCV13 1 dawka PPSV23 podana ≥ 2 r.ż. i ≥ 8 tygodni po ostatniej PCV13 1 dawka po 5 latach od podania pierwszej dawki PPSV23
Dzieci z chorobami przebiegającymi z  niedoborami odporności* od 2. do 5. r.ż. 2 dawki jeżeli wcześniej podano mniej niż 3 dawki PCV13 i 1 dawka jeżeli podano wcześniej 3 dawki PCV13 od 6. do 18. r.ż. 1 dawka PCV13 jeżeli wcześniej nie było szczepienia PCV13 1 dawka PPSV23 podana ≥ 2 r.ż. i ≥ 8 tygodni po ostatniej PCV13 1 dawka po 5 latach od podania pierwszej dawki PPSV23
* Zakres chorób z części I - Szczepienia Obowiązkowe, część B. SZCZEPIENIA OBOWIĄZKOWE OSÓB NARAŻONYCH W SPOSÓB SZCZEGÓLNY NA ZAKAŻENIE, inwazyjną chorobę pneumokokową.

Tabela nr 3. Szczepienia przeciwko zakażeniom pneumokokowych u osób dorosłych od 19. r.ż., z medycznych i wiekowych grup ryzyka szczepionką PCV13 i PPSV23 (ACIP, MMWR, October 12, 2012/61(40); 816-819)

Grupy ryzyka Choroby PCV13 PPV23* Rewakcynacja PPSV23
Dorośli bez zaburzeń odporności (immunokompetentni) Przewlekłe choroby serca   1 dawka  
Przewlekłe choroby płuc   1 dawka  
Cukrzyca   1 dawka  
Wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego 1 dawka 1 dawka  
Implant ślimakowy 1 dawka 1 dawka  
Alkoholizm   1 dawka  
Przewlekłe choroby wątroby, w tym marskość   1 dawka  
Palenie papierosów   1 dawka  
Dorośli z anatomiczną i czynnością asplenią* Sferocytoza 1 dawka 1 dawka 1 dawka po 5 latach od podania pierwszej dawki PPSV23 od 19. do 64. r.ż. u dorosłych z anatomiczną i czynnością asplenią
Inne hemoglobinopatie 1 dawka 1 dawka
Wrodzona i nabyta asplenia 1 dawka 1 dawka
Dorośli z zaburzeniami odporności** Wrodzone i nabyte zaburzenia odporności 1 dawka 1 dawka 1 dawka po 5 latach od podania pierwszej dawki PPSV23 od 19 do 64 r.ż. u dorosłych z zaburzeniami odporności
Zakażenie HIV 1 dawka 1 dawka
Przewlekłe choroby nerek i zespół nerczycowy 1 dawka 1 dawka
Białaczka 1 dawka 1 dawka
Choroba Hodgkina 1 dawka 1 dawka
Uogólniona choroba nowotworowa 1 dawka 1 dawka
Choroby związane z leczeniem immunosupresyjnym w tym przewlekła steroidoterapia i radioterapia 1 dawka 1 dawka
Szpiczak mnogi 1 dawka 1 dawka
Wiekowa grupa ryzyka populacja ≥ 50. r.ż.*** 1 dawka 1 dawka Nie zalecana
* PPSV23 powinna być podana > 8 tygodni od PCV13
** osoby ≥ 19. r.ż. które wcześniej otrzymały 1 lub więcej dawek PPV23 powinny otrzymać 1 dawkę PCV13 po r.ż. lub > od ostatniej dawki PPV23, a następnie ponownie PPSV23 ≥ 8 tygodni od PCV13 i 5 lat od PPV23
*** osoby które przed 65. r.ż. otrzymały 1 lub 2 dawki PPV23 powinny otrzymać 1 dawkę PPV23 w 65. r.ż. lub później jeżeli minęło 5 lat od podanej dawki PPV23